Logo
Print this page

Πώς η Ελλάδα έγινε το επίκεντρο της κρίσης - Μέρος ΙΙ

greek parliament peopleΣε μια κατάσταση που θυμίζει την «ολλανδική ασθένεια», όπως εφαρμόστηκε στην κρίση της Ευρωζώνης, η Ελλάδα έλαβε μια χιονοστιβάδα πίστωσης με τη μορφή κονδυλίων της ΕΕ.

Ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιήθηκαν τα κεφάλαια εξαρτάται από τη διάρθρωση της πολιτικής οικονομίας της δικαιούχου χώρας και, με τη σειρά της, επηρέασε την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας παραλήπτη. Ο Νίκος Κουτσιάρας και ο Ζήσης Μανούζας υποστηρίζουν ότι για να κατανοήσουμε τα αίτια της ελληνικής κρίσης, η ολλανδική εξήγηση θα πρέπει να συνδυαστεί με το φαινόμενο Samuelson-Balassa και τις πολιτικές επιλογές των πολιτικών και των τραπεζών. Τα κονδύλια της ΕΕ διοχετεύθηκαν όχι στα εμπορεύσιμα, αλλά στον μη εμπορεύσιμο τομέα της ελληνικής οικονομίας. Ο τελευταίος τομέας, ήδη σημαντικός λόγω της χαμηλής βιομηχανικής βάσης της Ελλάδας και της αναποτελεσματικής γεωργικής παραγωγής, αυξήθηκε μετά την ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωζώνη (2001). Εν τω μεταξύ, οι υπεύθυνοι για τη χάραξη πολιτικής, που δεν έχουν κίνητρα να ενεργήσουν διαφορετικά, δεν άσκησαν μισθολογική συγκράτηση. Μέχρι το 2008, όταν άρχισε να μειώνεται, ο ρυθμός αύξησης του πραγματικού ΑΕΠ στην Ελλάδα αυξανόταν. Απολαμβάνοντας τα θετικά οφέλη από τη μακροπρόθεσμη εξωτερική πίστωση, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής δεν προχώρησαν σε διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις. Με την πάροδο του χρόνου και δεδομένων των περιορισμών της Ευρωζώνης, η οποία είχε ακυρώσει την επιλογή υποτίμησης του νομίσματος, η ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας υποχώρησε και το ισοζύγιο πληρωμών επιδεινώθηκε, όπως και το δημόσιο έλλειμμα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα του παραπάνω μοντέλου ήταν η έλλειψη κινήτρων από τους φορείς χάραξης πολιτικής για τη μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτικού συστήματος που συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό στη δημιουργία ενός ανεξέλεγκτου δημόσιου χρέους που μπορεί να ερμηνευτεί μέσω του φακού των ιστορικών κληρονομιών. Πιο συγκεκριμένα, από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η πολιτική των συντάξεων και της κοινωνικής βοήθειας στην Ελλάδα διαμορφώθηκε από την προσπάθεια του κράτους να επιτύχει νομιμοποίηση μετά το τέλος ενός άκρως διχαστικού εμφυλίου πολέμου (1946-1949). Η συνταξιοδοτική πολιτική διαμορφώθηκε επίσης από τις πιέσεις που άσκησαν ισχυρές ομάδες συμφερόντων, όπως τα ελεύθερα επαγγέλματα και οι εργαζόμενοι των κρατικών επιχειρήσεων και οι τράπεζες, για το κράτος να αποκτήσει προτιμησιακή μεταχείριση σε σχέση με τα υπόλοιπα επαγγέλματα. Τα μοντέλα κατακερματισμένης και παράλογης κατανομής της κοινωνικής προστασίας συνεχίστηκαν και στην περίοδο μετά το 1974, μετά τη μετάβαση της Ελλάδας στη δημοκρατία. Όπως εξηγούν οι Τάσος Γιαννίτσης και Σταύρος Ζωγραφάκης, αυτές οι τάσεις έχουν οδηγήσει σε ένα δαπανηρό, αλλά αναποτελεσματικό και άδικο συνταξιοδοτικό σύστημα και ένα πορώδες δίχτυ κοινωνικής προστασίας.

Τελικά, η είσοδος της Ελλάδας στην Ευρωζώνη (2001) καθυστέρησε αντί να προωθήσει μεταρρυθμίσεις και η καθυστέρηση των μεταρρυθμίσεων επιδείνωσε τη θέση της Ελλάδας στην Ευρωζώνη και οδήγησε σε δημοσιονομικό εκτροχιασμό. Στα τέλη της δεκαετίας του 2000 τέτοιες ιστορικές κληρονομιές πολιτικών πρόνοιας σε συνδυασμό με απερίσκεπτες δημοσιονομικές πολιτικές διαδοχικών ελληνικών κυβερνήσεων και την παγκόσμια οικονομική κρίση έφεραν την ελληνική οικονομία σε σημείο θραύσης και κατέστησαν το κράτος αδύναμο να διαχειριστεί τις σοβαρές κοινωνικές ανισότητες που προκάλεσαν την κρίση. Ο αναγκαίος εξορθολογισμός ενός άκρως ανεπτυγμένου κράτους πρόνοιας έχει δώσει τη θέση του σε περιορισμό που κατευθύνεται αποκλειστικά από πολιτικές δημοσιονομικής εξυγίανσης.

Μετά την κρίση, υπό κυβερνήσεις συνασπισμού της δεξιάς και της αριστεράς, η πολιτική των συντάξεων αντανακλούσε τις πιέσεις από το εξωτερικό, αποκρυσταλλώθηκαν εξωτερικά - επέβαλαν πολιτικές λιτότητας, ενώ οι πολιτικά αδύναμοι εξωτερικοί φορείς του συστήματος κοινωνικής πρόνοιας, όπως οι επισφαλείς εργαζόμενοι και άνεργοι, δεν μπόρεσαν να αντιδράσουν στην αποκατάσταση της πρόνοιας.

4. Η Ελλάδα ως κράτος ημι-ενοικιαστής

Παρά τις ομοιότητες με τις χώρες που ανήκουν σε αναπτυσσόμενες περιοχές του κόσμου, η Ελλάδα δεν είναι ένα τυπικό κράτος ενοικιαστής. Οι συνθήκες ενοικίασης δεν επικρατούν στην ελληνική οικονομία και η οικονομική παραγωγή μοιάζει με το μοντέλο μιας οικονομίας υπηρεσιών, που βασίζεται στον τουρισμό, τη δημόσια διοίκηση, τις τραπεζικές και άλλες υπηρεσίες, και όχι το μοντέλο μιας τυπικής οικονομίας με ενοίκια. Από την άλλη πλευρά, το ελληνικό κράτος είναι ο κύριος αποδέκτης ουσιαστικού εξωτερικού ενοικίου, με τη μορφή δανείων και επιδοτήσεων.

Πιο συγκεκριμένα, μετά την επικύρωση της Συνθήκης του Μάαστριχτ (1992) η προετοιμασία της Ελλάδας για εγκατάλειψη της δραχμής και υιοθέτηση του ευρώ συνέπεσε με μια θεαματική πτώση του δανειστικού της κόστους. Τα επιτόκια των 10ετών ελληνικών ομολόγων μειώθηκαν από 24,5% σε 6,5% μεταξύ 1993 και 1999. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2000, η ​​Ελλάδα είχε απεριόριστη πρόσβαση σε φθηνό κεφάλαιο, τροφοδοτούμενο από τις κεφαλαιαγορές και την εμπιστοσύνη των επενδυτών, ιδιαίτερα μετά την είσοδο της χώρας στην Ευρωζώνη το 2001 (Γράφημα 2 και 3).

greece graph 3

Καθώς μειώθηκαν τα επιτόκια, η ελληνική κυβέρνηση εκμεταλλεύτηκε τις φτηνές πιστώσεις για την αύξηση των μισθών και των συντάξεων και την αντιστάθμιση των χαμηλών φορολογικών εσόδων. Επίσης δανείστηκε για να πληρώσει για τις εισαγωγές από το εξωτερικό. Ο κυβερνητικός προϋπολογισμός και τα εμπορικά ελλείμματα αυξήθηκαν κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 2000 (Διάγραμμα 4).

greece graph 4

Η ευκολία να βρεθεί εξωτερικό μίσθωμα (δάνεια) έκανε την κυβέρνηση αδιάφορη με το μέγεθος των φορολογικών εσόδων. Η φοροδιαφυγή αποτελούσε για πολλές δεκαετίες μόνιμο πρόβλημα σε μια οικονομία που χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη παρουσία αυτοαπασχολούμενων κατηγοριών εργατικού δυναμικού, πχ καταστηματάρχες και αυτοαπασχολούμενους επαγγελματίες. Ενώ κατά μέσο όρο στην ΕΕ των 28 το 85% όλων των απασχολουμένων εργάζεται ως μισθωτοί, το αντίστοιχο ποσοστό στην Ελλάδα είναι μικρότερο από 75% και είναι το χαμηλότερο στην ΕΕ των 28.

Η φοροδιαφυγή έγινε ολοένα και πιο διαδεδομένη στη δεκαετία του 2000. Η παραδοσιακή κακή ικανότητα της φορολογικής διοίκησης, σε συνδυασμό με τη χαλαρή επιβολή φόρου, την ανεπαρκή είσπραξη φόρων και την έλλειψη αποτελεσματικών μηχανισμών επίλυσης των φορολογικών διαφορών, οδήγησε σε αναλογία φόρου-ΑΕΠ που ήταν το 2008 περίπου 5% του ΑΕΠ χαμηλότερο από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ ή των χωρών της ΕΕ.

Μέχρι το 2009, σχεδόν το 60% των Ελλήνων φορολογουμένων δηλώνουν εισοδήματα κάτω από το αφορολόγητο όριο και δεν πληρώνουν φόρους. Αυτοί ήταν σε μεγάλο βαθμό αυτοαπασχολούμενοι επαγγελματίες. Στους φόρους εισοδήματος φυσικών προσώπων η Ελλάδα κατέλαβε την 31η θέση ανάμεσα σε 33 χώρες του ΟΟΣΑ. Η έλλειψη ενός αποτελεσματικού μηχανισμού επίλυσης διαφορών έκανε χειρότερα τα πράγματα. Μέχρι το 2008, εκκρεμούσαν περισσότερες από 150.000 υποθέσεις ενώπιον των φορολογικών δικαστηρίων, «με κάθε υπόθεση που διαρκεί κατά μέσο όρο επτά έως δέκα χρόνια, για να καταλήξουμε σε τελική ετυμηγορία». Οι αποφάσεις του Υπουργείου Οικονομικών να προχωρήσει σε τακτικές «φορολογικές αμνηστίες» ενήργησαν ως περαιτέρω κίνητρο για περισσότερη φοροδιαφυγή.

Τρεις οικονομολόγοι χρησιμοποίησαν στοιχεία από μια μεγάλη τράπεζα για να εκτιμήσουν πόσα χρήματα κρύβουν οι Έλληνες επαγγελματίες. Εκτιμούν ότι 28 δισεκατομμύρια ευρώ σε εθελοντικά εισοδήματα εισπράχθηκαν στην Ελλάδα για το 2009, αντιπροσωπεύοντας το 31 τοις εκατό του ελλείμματος για το 2009 ή 48 τοις εκατό για το 2008. Επίσης, διαπίστωσαν ότι τα κύρια φοροδιαφυγόντα επαγγέλματα ήταν γιατροί, μηχανικοί, καθηγητές, λογιστές, στελέχη χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών και δικηγόροι. Υπολόγισαν ότι αυτά τα επαγγέλματα, δαπανούσαν περισσότερο από το 100 τοις εκατό του δηλωμένου εισοδήματός τους μόνο για την πληρωμή υποθηκών. Η συνήθης πρακτική στον τομέα της καταναλωτικής χρηματοδότησης είναι να μην δανείζεται ποτέ στους δανειολήπτες ένα τέτοιο ποσό που θα οδηγούσε τις πληρωμές δανείων να ξεπεράσουν το 30% του μηνιαίου εισοδήματός τους. Οι αυτοαπασχολούμενοι καταβάλλουν κατά μέσο όρο περίπου το 82% του μηνιαίου εισοδήματός τους για την εξυπηρέτηση του χρέους. Η μόνη αληθοφανής εξήγηση είναι ότι έκρυβαν σε μεγάλο βαθμό το εισόδημά τους από τις φορολογικές αρχές.

Το τμήμα του μη ενοικιαστή του κράτους επωφελήθηκε από τη φορολόγηση του πληθυσμού κυρίως μέσω της έμμεσης φορολογίας, για παράδειγμα, των υψηλών φόρων που επιβάλλονται στην κατανάλωση καπνού, τα καύσιμα και το πετρέλαιο θέρμανσης. Ο λόγος των έμμεσων φόρων προς τους άμεσους φόρους ήταν πάντα ένας από τους χειρότερους στην Ευρώπη. Στη συνέχεια, το μη ενοικιαστικό τμήμα του κράτους επέβαλε φόρο εισοδήματος στα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις, αν και με ξεχωριστή κοινωνική προκατάληψη: τα φορολογικά έσοδα εξαρτώνται δυσανάλογα από τον φόρο εισοδήματος που καταβάλλεται από τα μισθωμένα στρώματα, καθώς τα ελεύθερα επαγγέλματα και οι αυτοαπασχολούμενοι αποφεύγουν παραδοσιακά να πληρώνουν φόρους , ενώ οι ελληνικές αρχές ανέχονταν παραδοσιακά τη φοροδιαφυγή τους. Καθώς υπήρξε υπερεκπροσώπηση των ελευθέρων επαγγελμάτων μεταξύ των υπουργικών και κοινοβουλευτικών ελίτ, ανεξάρτητα από το ποιο κόμμα ήταν στην κυβέρνηση, υπήρξε επαναλαμβανόμενη απροθυμία εκ μέρους της κυβέρνησης να φορολογήσει αυτές τις ομάδες.

Ο δείκτης φόρου/ΑΕΠ στην Ελλάδα αυξήθηκε από περίπου 12% στα μέσα της δεκαετίας του 1960 σε περίπου 23% το 2000. Εντούτοις, στη συνέχεια μειώθηκε σε περίπου 20% στη διάρκεια της δεκαετίας του 2000. Αυτή ήταν η «χρυσή περίοδος» του ευρώ με πολύ χαμηλά επιτόκια. Αυτοί ήταν οι χρόνοι που η πολιτική ενοικιαστή στην Ελλάδα έφθασε σε νέο υψηλό επίπεδο.

Η ένταξη στην ΕΕ παρείχε στην Ελλάδα εξωτερικό ενοίκιο, το οποίο, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, αυξήθηκε σημαντικά από τη δεκαετία του 1980 έως τη δεκαετία του 1990. Η διαχείριση των κονδυλίων της ΕΕ πριν από την κρίση στην Ελλάδα χαρακτηριζόταν περιοδικά από χαμηλά επίπεδα απορρόφησης, αλλά αυτό το πρότυπο δεν σήμαινε ότι χάθηκαν κεφάλαια για τη χώρα. Απορροφούνταν με σημαντικές καθυστερήσεις, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις οι πιστώσεις που είχαν διατεθεί μεταφέρθηκαν στην επόμενη περίοδο του προγράμματος. Από το 1988 με τα Ολοκληρωμένα Μεσογειακά Προγράμματα (ΟΜΠ), κεφάλαια, τεχνογνωσία και βέλτιστες πρακτικές έχουν διοχετευθεί στην Ελλάδα. Τρία διαδοχικά κοινοτικά πλαίσια στήριξης (ΚΠΣ) ακολούθησαν. Και κατά την περίοδο 2007-2013, υλοποιήθηκαν πολυάριθμα έργα, που συμπεριλήφθηκαν στην πρώτη περίοδο προγραμματισμού του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου (ΕΚΤ), μεταξύ άλλων πηγών στήριξης της ΕΕ. Σε γενικές γραμμές, αν και τα κονδύλια της ΕΕ δεν είχαν τις συνέπειες που θα μπορούσαν, η συνεχής ροή τους στην Ελλάδα για τουλάχιστον είκοσι χρόνια πριν από την κρίση (1988-2008) πιθανότατα άλλαξε το πρόσωπο της ελληνικής υπαίθρου και των υποδομών της Ελλάδας.

Η ένταξη στην ΕΕ δεν αποδυνάμωσε τις ισχυρές ομάδες συμφερόντων. Στην πραγματικότητα, τις ενίσχυσε, παρέχοντας σε μια χούφτα πλούσιων οικογενειών - μια ολιγαρχία - νέες πηγές πίστωσης και μετρητών. Οι επιχειρηματίες με κατασκευαστικές εταιρείες έγιναν πολύ ισχυροί και ήταν σε θέση να επιβάλουν κανόνες που τους ευνοούσαν. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι πολλοί από αυτούς χρησιμοποίησαν τα τεράστια κέρδη τους για να επενδύσουν στα μέσα μαζικής ενημέρωσης.

Από τα τέλη της δεκαετίας του '80, γνωστοί επιχειρηματίες που είχαν τα χέρια τους σε ένα ευρύ φάσμα επιχειρήσεων που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την κυβέρνηση της κηδεμονίας έχουν επίσης ελέγξει την αγορά των μέσων ενημέρωσης. Όπως γράφει ο Νίκος Λέανδρος, στον τομέα των εφημερίδων «... τέσσερις κορυφαίους εκδοτικοί οίκοι είχαν το 69,7% της αγοράς το 2008 σε σύγκριση με 57,3% το 2000, 62,9% το 1995 και 59% το 1990». Οι τιτάνες των μέσων άσκησαν ισχυρή πολιτική επιρροή. Σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου Ελευθεριάδη, «μια χούφτα πλούσιων οικογενειών - μια ολιγαρχία σε όλα εκτός από το όνομα - κυριάρχησε στην ελληνική πολιτική».

Αυτές οι ισχυρές ελίτ διατήρησαν τις θέσεις τους μέσω του ελέγχου των μέσων μαζικής ενημέρωσης και της παρωχημένης ευνοιοκρατίας, μοιράζοντας τα οφέλη της εξουσίας και των χρημάτων της ΕΕ με τους πολιτικούς της χώρας. Ένα τηλεγράφημα του 2006 από την πρεσβεία των ΗΠΑ στην Αθήνα, το οποίο διέρρευσε από το Wikileaks, σημείωσε ότι τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης «επιδοτούνται από τους ιδιοκτήτες τους που (...) χρησιμοποιούν κυρίως για να ασκήσουν πολιτική και οικονομική επιρροή».

Τα διαρθρωτικά ταμεία της ΕΕ συνέβαλαν επίσης στη δημιουργία ενός νέου τύπου αστικής τάξης μέσω της διάδοσης εξειδικευμένων οργανισμών, συμβούλων και εκπαιδευτικών κέντρων κατάρτισης. Όλοι οι άνθρωποι που διευθύνουν αυτές τις οργανώσεις ανέπτυξαν στενές σχέσεις με πολιτικούς και γραφειοκράτες και η κατανομή των κονδυλίων της ΕΕ έγινε μέρος του πελατειακού πολιτικού.

5. Ο χωλός λεβιάθαν

Η κεντρική συσσώρευση των εσόδων στα κράτη ενοικιαστές καθιστά αναπόφευκτη την κυβερνητική παρέμβαση στον προγραμματισμό, τη χρηματοδότηση και τη διαχείριση της οικονομικής ανάπτυξης. Το κράτος με τη «δύναμη του πορτοφολιού» έχει τη δυνατότητα να δημιουργεί, να αγοράζει ή να διατηρεί πολιτικούς συνασπισμούς.

Συγκεκριμένα, οι υπεύθυνοι για το κράτος έχουν τη δύναμη να δημιουργούν ομάδες πελατών eh nihilo προκειμένου να βοηθήσουν να παραμείνουν στην εξουσία. Επομένως, η πολιτική δυναμική της αλληλεπίδρασης μεταξύ κράτους και κοινωνίας καθίσταται στοιχειώδης, μονόπλευρη και συνήθως στερείται πραγματικού περιεχομένου. Η κοινωνία των πολιτών περιορίζεται σε ορισμένες ομάδες συμφερόντων που ανταγωνίζονται για την πρόσβαση στο δημόσιο «πορτοφόλι». Επομένως, τα κράτη ενοικιαστές γίνονται εξαιρετικά ισχυρά. Μπορούν να αναζητήσουν εύκολες λύσεις σε προβλήματα και προκλήσεις χωρίς δημοσιονομικούς περιορισμούς και χωρίς τα εμπόδια που μπορεί να δημιουργήσει μια ουδέτερη γραφειοκρατία ή μια ενεργή κοινωνία των πολιτών. Τα πάντα που παρέχονται είναι αποτέλεσμα της γενέτειρας του κράτους.

Ωστόσο, η φαινομενική αυτονομία του κράτους είναι ένα δίκοπο σπαθί. Ο κρατισμός, που κυμαίνεται από την ενεργό συμμετοχή στην παραγωγή έως τον καθορισμό των τιμών, οδηγεί σε ανικανότητα του κράτους να ρυθμίζει αποτελεσματικά την οικονομία και να δημιουργεί πολιτικά βιώσιμες δομές. Οι γραφειοκρατικοί θεσμοί περιορίζονται στην εφαρμογή διανεμητικών μέτρων. Επειδή οι κυβερνήτες βασίζονται σε εξωτερικά ενοίκια, δεν είναι υποχρεωμένοι να δημιουργούν γραφειοκρατίες που συλλέγουν πληροφορίες, εξαγάγουν και αναδιανέμουν για να επιτύχουν κοινωνικούς στόχους.

Το ελληνικό κράτος χαρακτηρίζεται ως «κολοσσός με πήλινα πόδια», μια μεγάλη, χαοτική, αναποτελεσματική και μη αξιοκρατική διοίκηση «διεισδυημένη» από τα πολιτικά κόμματα και που διανέμει εύνοιες και συμβάσεις με βάση πελατειακές σχέσεις. Η υπερβολική ρύθμιση και ο νομικισμός κυριαρχούσαν στις σχέσεις κρατικής οικονομίας, ενώ μετά το 1974 στον δημόσιο τομέα ο αναγκαίος εκδημοκρατισμός περιοριζόταν στη χορήγηση νέων δικαιωμάτων στους δημόσιους υπαλλήλους και στη δημιουργία νέων πολιτικών θεσμών, όπως ανεξάρτητων ρυθμιστικών αρχών. Το κράτος ήταν πιο προσιτό στους πολίτες, αλλά ποτέ δεν έγινε πιο αποτελεσματικό. Με άλλα λόγια, οι θεσμικές μεταρρυθμίσεις υπερέβησαν τη διοικητική μεταρρύθμιση. Εν τω μεταξύ, τα οργανωμένα συμφέροντα, όπως τα δίκτυα επιχειρήσεων στον τομέα των κατασκευών και των μέσων μαζικής ενημέρωσης, τα ελεύθερα επαγγέλματα και οι εμπιστευματοδόχοι της αγοράς εργασίας, όπως οι υπάλληλοι των κρατικών επιχειρήσεων, επικεντρώθηκαν στη μισθοδοσία, ανταγωνίζονται για πόρους και επιδοτήσεις. Είναι προφανές ότι τα οργανωμένα συμφέροντα δεν είχαν το ίδιο επίπεδο πολιτικής επιρροής στη λήψη αποφάσεων, αλλά μπόρεσαν να χαράξουν τις δικές τους αγορές και τα ξεχωριστά μισθολογικά και συνταξιοδοτικά καθεστώτα.

Έτσι, η αδυναμία της Ελλάδας να ανακάμψει συνδέεται με αδύναμους κρατικούς θεσμούς που υπονομεύθηκαν περαιτέρω από εξωτερικά ενοίκια. Η αδύναμη θεσμική ικανότητα του κράτους συνδυάστηκε με εμπόδια στη μεταρρύθμιση που προέρχονται από ισχυρές ομάδες συμφερόντων που έλαβαν σημαντικά εξωτερικά ενοίκια. Ο Kevin Featherstone έχει υποστηρίξει πειστικά ότι «η Ελλάδα έχει εμφανίσει έναν χαρακτήρα κοντά σε εκείνο της κοινωνίας bloqué, ένα πολιτικό σκηνικό αδιεξόδου μεταξύ ανταγωνιζόμενων παικτών βέτο». Προσπαθώντας να υλοποιήσουν τις μεταρρυθμίσεις, οι ελληνικές κυβερνήσεις παγιδεύτηκαν «σε ένα αδιέξοδο παιχνίδι συμβιβασμού, αδυνατώντας να προσφέρουν επαρκή κίνητρα για να αλλάξουν τη διαδικασία και να ξεπεράσουν τα ισχυρά κεκτημένα συμφέροντα». Η πολιτική και κοινωνική εξουσία τέτοιων συμφερόντων, με τη σειρά της, υπονόμευση τη δύναμη της βούλησης και τον σκοπό της ίδιας της κυβέρνησης. Το αποτέλεσμα ήταν ότι το ελληνικό κράτος απέφυγε να φορολογήσει επιλεγμένες κατηγορίες του πληθυσμού, ενεργώντας με τρόπο διακριτικό και πελατειακό.

Πράγματι, ενώ ο κοινοβουλευτισμός στην Ελλάδα γνώρισε άνθηση και αντέστρεψε τη δοκιμασία της σοβαρής οικονομικής κρίσης που ξέσπασε το 2009-2010, δεν αντανακλά παρά ένα μικρό κομμάτι ελληνικών κοινωνικών συμφερόντων. Παραδοσιακά, τα ελεύθερα επαγγέλματα υπερεκπροσωπούνται στο ελληνικό κοινοβούλιο και στην κυβέρνηση. Οι δικηγόροι, οι γιατροί και οι μηχανικοί αποτελούν περισσότερο από το ήμισυ των συνολικών βουλευτών του Κοινοβουλίου, ενώ πολλοί από τους υπόλοιπους είναι κομματικά στελέχη που δεν είχαν ποτέ δουλειά εκτός κομματικής οργάνωσης. Με αυτή την έννοια, οι μεγάλες κατηγορίες του πληθυσμού, συμπεριλαμβανομένων των outsiders στην αγορά εργασίας και των νέων, αισθάνθηκαν ότι η πολιτική εκπροσώπηση επίσης παρεμποδίζεται στην Ελλάδα και ότι η αντιπροσωπευτική δημοκρατία δε δουλεύει γι' αυτούς.

6. Συμπέρασμα

Το άρθρο επεδίωξε να θέσει υπό αμφισβήτηση και να συμπληρώσει τις υπάρχουσες εξηγήσεις για τα αίτια και την εξέλιξη της κρίσης στην Ελλάδα. Μια πρώτη σειρά εξηγήσεων υπερτονίζει τον ρόλο των εξωτερικών παραγόντων, δηλαδή τη δομή της ευρωζώνης και τις πολιτικές επιλογές των διεθνών ελίτ. Αντιθέτως, μια δεύτερη σειρά εξηγήσεων υπογραμμίζει σε υπερβολικό βαθμό τα μακροπρόθεσμα πρότυπα εσωτερικής πολιτικής οικονομίας, τα οποία ξεχώρισαν την Ελλάδα από άλλες προηγμένες ευρωπαϊκές οικονομίες και οδήγησαν στην έκρηξη της κρίσης το 2009-2010.

Υποστηρίξαμε ότι οι εξηγήσεις που προσπαθούν να συνδυάσουν εξωτερικούς και εγχώριους παράγοντες της κρίσης είναι πιο πειστικές από τις δύο παραπάνω ομάδες. Έχουμε στραφεί στη θεωρία του κράτους ενοικιαστή, προκειμένου να εξετάσουμε σε ποιο βαθμό μπορεί να εφαρμοστεί στην περίπτωση της Ελλάδας. Ενώ η Ελλάδα δεν είναι συγκρίσιμη με τις αναπτυσσόμενες οικονομίες που πάσχουν από την κατάρα των πόρων ή με την Ολλανδία που βιώνει την «ολλανδική νόσο», είναι αλήθεια ότι τα μεγάλα αμερικανικά και ευρωπαϊκά κεφάλαια εισρέουν συχνά στην Ελλάδα από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Η εξωτερική πίστωση, υπό μορφή ευρείας διαθεσιμότητας δανείων χαμηλού επιτοκίου σε συνδυασμό με εκτεταμένες καθαρές μεταβιβάσεις από την ΕΕ, απέκτησε μεγάλα ποσοστά και συστηματικό χαρακτήρα μετά την προσχώρηση της Ελλάδας στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες (1981) και όλο και περισσότερο από τη στιγμή που η χώρα εντάχθηκε στην Ευρωζώνη 2001). Οι μεταφορές αυτές μπορούν να θεωρηθούν ως το λειτουργικό ισοδύναμο των εξωτερικών μισθωμάτων. Αυτά τα ενοίκια δεν είναι απαραίτητα βλαπτικά, αν συνδυαστούν με ισχυρούς εγχώριους θεσμούς. Ωστόσο, το ελληνικό κράτος δεν είχε αναπτύξει ποτέ διοικητικές ικανότητες, ενώ οι θεσμοί της αγοράς παρέμειναν αδύναμοι. Στηριζόμενοι στη ροή των ενοικίων από το εξωτερικό, οι ελληνικές πολιτικές ελίτ δεν είχαν κίνητρο να προχωρήσουν σε μεταρρυθμίσεις στις σχέσεις κρατικής οικονομίας και σε μεταρρυθμίσεις θεσμών με προσανατολισμό στην αποτελεσματικότητα. Οι ισχυρές ομάδες συμφερόντων, οι οποίες απολάμβαναν επίσης το αυξανόμενο βιοτικό επίπεδο καθώς η ελληνική οικονομία κατέρρευσε με δάνεια από το εξωτερικό και με κοινοτικά κονδύλια, ποτέ δεν ζήτησαν ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις του μοντέλου παραγωγής της Ελλάδας. Ένας συνδυασμός μιας μακράς παράδοσης της επιδίωξης ενοικίου με ασθενώς ανεπτυγμένους εγχώριους θεσμούς και των αρνητικών επιπτώσεων της παγκόσμιας κρίσης του 2008 αποτελεί τον πυρήνα της εξήγησης της ελληνικής κρίσης που προσφέρεται σε αυτό το άρθρο.

Συνοψίζοντας, το άρθρο αυτό προσέφερε μια εναλλακτική εξήγηση της κρίσης στην Ελλάδα χρησιμοποιώντας τη θεωρία του rentier-state. Οι προηγούμενες εξηγήσεις αναφέρθηκαν στη δημοσιονομική κακοδιαχείριση των ελληνικών κυβερνήσεων πριν από το 2010, τα διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας, συμπεριλαμβανομένης της έλλειψης διεθνούς ανταγωνιστικότητας και αδυναμίας του εμπορεύσιμου τομέα, την επικράτηση του λαϊκισμού μετά τη μετάβαση της Ελλάδας στη δημοκρατία (1974) και τις κρατικές πολιτικές που κατέπνιξαν την ελληνική οικονομία, την εισαγωγή του ευρώ, και τον νεοφιλελευθερισμό, χρησιμοποιώντας την Ελλάδα ως πεδίο δοκιμών για νέες πολιτικές.

Ωστόσο, αυτό που υπογραμμίζεται λιγότερο είναι η εξάρτηση της Ελλάδας από τα εξωτερικά δάνεια και τις εξωτερικές επιχορηγήσεις, που οδήγησαν σε ένα κράτος ημι-ενοικιαστή. Χωρίς να ισχυρίζεται ότι τα δάνεια και οι επιδοτήσεις επιφέρουν τα ίδια αποτελέσματα με το πετρέλαιο ή άλλους παρόμοιους πόρους, που δεν έχει η Ελλάδα, υποστηρίζεται ότι οι εξωτερικοί αυτοί πόροι δημιούργησαν μια «νοοτροπία ενοικιαστή», χαρακτηριζόμενη από την κοντόφθαλμη στάση των κρατικών φορέων και μια «νοοτροπία γρήγορου πλουτισμού» ανάμεσα στους επιχειρηματίες. Οι πολιτικές αποφάσεις χαρακτηρίζονταν από μυωπικές και αποτρεπτικές στάσεις. Οι ιδιώτες φορείς ξόδεψαν την ενέργειά τους στην αναζήτηση πολιτικής προστασίας παρά στην έναρξη νέων επιχειρήσεων.

Δεδομένου ότι το κράτος παραμέλησε την ανάγκη μεταρρύθμισης της δομής και της διαχείρισής του, η θεσμική του ικανότητα παρέμεινε αδύναμη. Η υπερβολική αισιοδοξία και η κοντόφθαλμη ευφορία επέτρεψαν την παράλυση του θεσμού. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, η διαθεσιμότητα εξωτερικών μισθωμάτων υπονόμευσε την οικονομική ανάπτυξη, ενθαρρύνοντας τις παθητικές, μη αναπτυξιακές συμπεριφορές. Το άρθρο αυτό υποστήριξε το επιχείρημα ότι τρεις παράγοντες διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της ελληνικής κρίσης και συνεχίζουν να πλήττουν την Ελλάδα σήμερα: ξένα δάνεια, κονδύλια της ΕΕ και φοροδιαφυγή, προκειμένου να προσφέρει μια εναλλακτική εξήγηση της αποτυχίας της ελληνικής οικονομίας να προσαρμοστεί στα ευρωπαϊκά πρότυπα.

Μετά την έναρξη της κρίσης, η Ελλάδα κατάφερε να εξορθολογίσει τη δημοσιονομική της πολιτική και μάλιστα το 2014 και πάλι το 2016 πέτυχε δημοσιονομικά πλεονάσματα. Εν τω μεταξύ, η παράδοση αναζητήσεων ενοικίου εξαντλείται, καθώς τα κεφάλαια που μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα στο πλαίσιο των Προγραμμάτων Οικονομικής Προσαρμογής 2010, 2012 και 2015 συνοδεύτηκαν από προϋποθέσεις. Οι τελευταίες περιλάμβαναν μεταρρυθμίσεις στη διαχείριση των δημόσιων οικονομικών, της φορολογίας, του δημόσιου και του τραπεζικού τομέα, καθώς και των αγορών προϊόντων και εργασίας. Οι μεταρρυθμίσεις εφαρμόστηκαν πολύ άνισα και άρχισαν να παράγουν θετικά οικονομικά αποτελέσματα, αν και συνοδεύονται από αρνητικές κοινωνικές επιπτώσεις, όπως η εκτεταμένη φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός.

Ωστόσο, το ελληνικό πολιτικό σύστημα δεν ακολούθησε. Ακόμη και μετά την υποχρέωσή τους να ακολουθήσουν πολιτικές λιτότητας, οι ελληνικές κυβερνήσεις της Δεξιάς και της Αριστεράς προσπάθησαν περιοδικά να απαλλάσσουν τις ευνοούμενες επαγγελματικές ομάδες από τα μέτρα λιτότητας και να συνεχίσουν την πρόσληψη πολιτικών κομματικών πελατών στον δημόσιο τομέα. Παρ' όλα αυτά υπήρξε συνεχής πίεση από πολιτικούς πελάτες, όπως οι ψηφοφόροι του ενός ή του άλλου πολιτικού κόμματος, για μια τέτοια προτιμησιακή μεταχείριση. Οι νοοτροπίες και οι συμπεριφορές των ελληνικών ελίτ και του πληθυσμού χρειάζονται χρόνο για να αλλάξουν.

Η εξήγηση της κρίσης που επιδιώκεται σε αυτό το άρθρο μπορεί να είναι σχετική με την Ελλάδα, αλλά μπορεί επίσης να είναι χρήσιμη και για τη θεωρητική κατανόηση άλλων κρίσεων. Με βάση την περίπτωση της Ελλάδας, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι μακροπρόθεσμα οικονομικά πρότυπα, όπως η επιδίωξη ενοικίων από πλευράς κρατικών φορέων, σε συνδυασμό με αδύναμα θεσμικά όργανα και πιέσεις από εξωτερικούς περιορισμούς, όπως η παγκόσμια οικονομική κρίση, προκαλούν κρίσεις μεγάλης διάρκειας και σε μεγάλη κλίμακα.

EDITOR IN CHIEF:Ι.Α.ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ